Hürmüz'ün Yapay Zeka'ya Büyük Etkisi

ABD ve İsrail, İran üzerine ortak askeri operasyon başlattı. Operasyon İran’daki rejimi düşürmeyi hedefliyor. İran ise ABD ve İsrail’in hava saldırılarına karşı Irak ve Körfez ülkelerindeki ABD üslerini füze ve kamikaze dronlarla hedef almaya başladı. Orta Doğu’nun en istikrarlı ve huzurlu ülkeleri olarak lanse edilen Birleşik Arap Emirlikleri(BAE), Katar, Suudi Arabistan gibi ülkelerdeki askeri üslerin vurulması bölgedeki sivil altyapının da zarar görmesine yol açtı. Suudi Arabistan’daki Aramco petrol tesisi vuruldu. Katar’daki dünyanın en büyük LNG tesislerinden biri olan Ras Laffan üretimi durdurmak zorunda kaldı.

İran yüksek lideri Ali Hamaney’in ABD-İsrail hava saldırılarında hayatını kaybetmesiyle birlikte İran da verdiği karşılığın dozunu artırmaya başladı. Hürmüz boğazından gemi geçişlerine izin vermeyeceğin duyurdu.

Hürmüz’ün kapatılmasıyla birlikte savaş yeni bi evreye geçmiş oldu. Dünya petrol ve doğalgazının önemli bi bölümünün geçtiği bu hattın kapatılması savaşın etkilerini küresel düzeye taşıyacak. Günlük hayatta kullandığımız ve tükettiğimiz her şeye doğrudan fiyat artışları olarak yansımasının yanında dünya çip endüstrisine etkileri sanılandan çok daha fazla olabilir.

Asya Ekonomileri Hürmüz Bağımlılığı

Dünya petrol ve doğalgazının yaklaşık %20’si Hürmüz boğazından geçmektedir. İhraç edilen petrolün yaklaşık %90’ı Asya pazarlarına akıyor. Hürmüz’den geçen doğalgazın ise 2024 itibariyle %80’inden fazlası yine Asya ülkelerine gidiyor. 

Japonya petrol ithalatının %70’inden fazlasını, Güney Kore ise yaklaşık %65’ini Hürmüz rotası üzerinden gerçekleştiriyor. Yine önemli bi ülke olan Çin petrolünün yaklaşık yarısını bu rota üzerinden sağlıyor.

Japonya LNG yani sıvılaştırılmış doğalgaz ihtiyacının %59’unu, Güney Kore %52’sini, Tayvan ise %33’ünü Hürmüz rotası üzerinden karşılıyor.

Petrol ve doğalgazdaki fiyat artışları her malın önemli bi girdisi ve üretim maliyeti artışlarını tetikliyor. Güney Kore ve Tayvan en kritik çip üretimini gerçekleştiren iki ülke ve bu ülkelerdeki fiyat artışları tüm teknoloji ürünnlerini vurabilir.

Güney Kore’nin elektrik üretimi %80 oranında doğalgaz ve kömürle sağlanıyor. LNG ithalatındaki aksamalar elektrik üretimini doğrudan etkiliyor. Kritik teknolojileri üreten fabrikalar yeterli elektrik bulamama riskiyle karşı karşıya. Güney Kore borsası sadece bu hafta içerisinde yaklaşık %20 düştü. Piyasa büyük bi riski fiyatlamaya başladı.

Küresel Çip Üretimi Asya Bağımlılığı

Küresel yarı iletken (çip) üretimi Asya-Pasifik ülkelerine hem hammadde hem de ileri teknoloji üretim kapasitesi bakımından büyük bir bağımlılık içerisinde. 2025 yılı itibariyle küresel çip tedarik ağının yaklaşık %63’ünün bu bölgede olduğu hesaplanıyor. Çin hammadde tarafında kritik, Tayvan ve Güney Kore ise en gelişmiş çip fabrikalarına ev sahipliği yapıyor.

Çip dökümhane şirketi Tayvan’lı TSMC global çip üretimin %65’ini tek başına karşılıyor ancak 3 nm ve altı ileri teknoloji düğümlerde bu oran %90’ın üzerinde. Geri kalan yaklaşık %10’luk kısmı da Güney Kore’li Samsung Foundries şirketi üstleniyor. Bu iki şirket global üretimin neredeyse tamamını tek başına yapıyor ve Tayvan elektrik üretiminde ⅓ oranında Hürmüz’e bağımlıyken Güney Kore ise yaklaşık %50 oranında bağımlı. 

Çip üretimi çok fazla elektriik enerjisi gerektiren süreçleri içeriyor. Çip dökümhane şirketlerinin en önemli operasyonel giderini enerji kalemi oluşturuyor. İleri teknoloji düğümlerde üretim yapan ve Aşırı Ultra Viyole(EUV) litografi makinelerini kullanan dökümhane fabrikalarının %30 ile %50 arası en önemli giderini enerji oluşturuyor. 

Tayvan ve Güney Kore çip fabrikaları için bu kadar kritik olan elektrik üretimi için büyük oranda fosil yakıtları kullanırken bu yakıtları elde etmek için tamamen ithalata bağımlı durumdalar.

Yapay Zeka’da Güney Kore Bağımlılığı

Enerji üretiminde Körfez’e büyük oranda bağımlı olan Güney Kore’nin çok kritik bi üstünlüğü var. Güney Kore’li şirketler Samsung ve SK Hynix küresel DRAM(bellek çipi) üretimin yaklaşık %75’ini karşılıyor. Bellek çipleri olmadan hiçbir telefon, bilgisayar vb. üretilemez. Bunun yanı sıra Yapay Zeka veri merkezleri için gerekli çiplerin üretiminde HBM yani yüksek bant genişlikli  bellek çipleri kullanılıyor ve Samsung ve SK Hynix sektörün en önemli iki oyuncusu.

Yapay Zeka çip üretimi hem ileri teknoloji üretim süreçlerinde Tayvan ve Güney Kore’ye bağımlı hem de Samsung ve SK Hynix’in ürettiği HBM’lere büyük oranda bağımlı. Yapay Zeka sunucuları için vazgeçilmez olan HBM üretiminde ABD merkezli bikaç şirket dışında Samsung ve SK Hynix pazardan büyük pay alıyor. Bellek çipi üretimi de dahil edildiğinde dünyanın en büyük çip üreticisi aslında Samsung.

HBM bellek çiplerinin Yapay Zeka için çok kritik olması nedeniyle 2025’te dünya büyük bi RAM krizi yaşadı. Üreticiler yüksek kar marjı nedeniyle sıradan telefon, bilgisayarlar için gerekli olan RAM üretimini azaltarak HBM pazarına yönelmeye başladılar. Bu bellek çipi fiyatlarının %200’den fazla artmasına neden oldu. Bu artışlardan dolayı tüm yeni çıkan telefon ve bilgisayar ürünlerinde artışlar gözlemleniyor.

Güney Kore’nin RAM ve HBM’ler konusundaki üstünlüğü ve Yapay Zeka’nın HBM’lere olan ihtiyacı 2025’te büyük fiyat artışlarını getirdi. Şimdi ise savaşlar nedeniyle enerji üretimi ve tedarik zincirlerindeki aksamalar yeni fiyat artış dalgalarına neden olabilir ve telefon ve bilgisayar dahil birçok şeyde fiyat artışları olabilir.

---

Bugün Orta Doğu’da plansız şekilde ve sonuçlarının tam olarak hesaplanmadığını düşündüğüm yada birilerinin zorlamasıyla çıkarılmış bi savaşın etkilerinin düşünülenden çok daha büyük olma ihtimali var. Petrol ve doğalgaz fiyatları Avrupa’dan ABD’ye ve Türkiye’ye bi enflasyon dalgasını tetikleyebilir. Bunun yanı sıra küresel çip üretimi ve yapay zeka çiplerinin üretimi için gerekli kritik bileşenlerin üretilememesi yüz milyarlarca dolar zarara neden olabilir.